Kalendarium kościoła św. Bartłomieja w Pasłęku
Ponad 700 lat historii zapisanej w murach świątyni Kościół św. Bartłomieja w Pasłęku to jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych regionu. Jego historia sięga XIII wieku i jest nierozerwalnie związana z dziejami miasta oraz jego mieszkańców.
Przez ponad siedem stuleci świątynia była świadkiem przemian religijnych, ważnych wydarzeń politycznych, pożarów, odbudowy i prac konserwatorskich. W jej murach zachowały się ślady kolejnych epok, a szczególnym skarbem pozostają zabytkowe organy Andreasa Hildebrandta.
XIII–XV wiek | Początki świątyni
1282 – Pierwsza wzmianka o pasłęckim proboszczu Teodoryku (Dietrichu), wymienionym w dokumencie biskupa warmińskiego Henryka Fleminga.
1297–1298 – W przywileju lokacyjnym miasta pojawia się informacja o uposażeniu proboszcza i miejscu przeznaczonym pod budowę kościoła.
Około 1300 – Prawdopodobne rozpoczęcie budowy gotyckiej świątyni.
XIV wiek – Kształtowanie się trójnawowego kościoła oraz rozbudowa wieży.
XV wiek – Powstają kolejne elementy wyposażenia, w tym gotyckie naczynia liturgiczne i lichtarze.
XVI wiek | Reformacja i odbudowa
1526 – Kościół przechodzi w ręce luteranów. Pierwszym pastorem zostaje Piotr Hoffmann.
1543 – Wielki pożar Pasłęka poważnie niszczy świątynię. Spłonęły dachy, drzwi, okna i znaczna część wyposażenia.
Po 1544 – Rozpoczyna się odbudowa kościoła.
1546 – Książę Albrecht Hohenzollern funduje dwa nowe dzwony.
1566 – Dobudowa południowej kruchty.
1596 – Powstaje chrzcielnica.
1597 – Budowa nowych organów oraz powstanie kolejnych elementów wystroju świątyni.
XVII wiek | Barokowe dziedzictwo
1635 – W kościele odbywają się rozmowy polsko-szwedzkie dotyczące zawarcia pokoju.
1646 – Odbudowa wieży kościelnej.
Po 1659 – W murach świątyni umieszczono kule armatnie, upamiętniające ostrzał miasta przez Szwedów.
1686–1687 – Powstaje barokowy ołtarz główny autorstwa Izaaka Riga.
Około 1690 – Powstaje bogato zdobiona ambona.
1691 – Wykonanie konfesjonału.
1692 – Gottfried Hintz z Królewca wykonuje polichromię i złocenia ołtarza głównego.
1696 – Na wieży zostaje zainstalowany mechanizm zegarowy.
XVIII wiek | Muzyka i wielkie przebudowy
1717–1719 – Andreas Hildebrandt z Gdańska buduje nowe organy, wykorzystując elementy wcześniejszego instrumentu.
28 maja 1719 – Uroczyste poświęcenie organów.
1743 – Kościół zostaje zamknięty z powodu złego stanu sklepień.
1743–1752 – Gruntowna przebudowa świątyni. Zmienia się konstrukcja wnętrza, powstają drewniane filary i sklepienia pozorne.
1752 – Zakończenie prac przy organach oraz budowa latarni na hełmie wieży.
1758 – Po zajęciu Pasłęka przez wojska rosyjskie mieszkańcy składają w kościele przysięgę wierności carowej Elżbiecie.
1784 – Zakończenie kolejnych prac renowacyjnych przy organach.
XIX wiek | Restauracja gotyckiej świątyni
1851 – Wzmocnienie murów kościoła przyporami.
1860–1874 – Gruntowna restauracja świątyni, obejmująca między innymi przebudowę okien i krucht oraz przywracanie gotyckich form architektonicznych.
1881 – Przebudowa organów przez organmistrza Augusta Terletzkiego.
XX wiek | Zniszczenia i nowe życie
6 lutego 1922 – Uderzenie pioruna wywołuje pożar wieży. Zniszczeniu ulegają dzwony.
Lata 1923–1925 – Odbudowa wieży i ufundowanie trzech nowych żelaznych dzwonów.
1928 – Odkrycie fragmentów średniowiecznych malowideł ściennych z XIV wieku.
1929 – Przebudowa organów przez firmę W. Sauer z Frankfurtu nad Odrą.
1945–1946 – Dewastacja organów i zaginięcie części zabytkowego wyposażenia.
10 marca 1946 – Przejęcie kościoła przez wspólnotę rzymskokatolicką. W części opracowań pojawia się również rok 1947.
Lata 1948–1960 – Przystosowanie wnętrza do liturgii katolickiej oraz wykonanie nowych malowideł.
1965–1966 – Powstaje ołtarz boczny zwany „Milenijnym”, zaprojektowany przez pasłęckiego rzeźbiarza Kazimierza Sienkiewicza.
Lata 70. XX wieku – Prace remontowe i konserwatorskie obejmujące wnętrze, dachy, ołtarz, ambonę i organy.
Lata 90. XX wieku – Remont dachów i części stolarki. Podczas badań archeologicznych pod koniec dekady odkryto tunel łączący kościół z pobliskim zamkiem.
XXI wiek | Ochrona dziedzictwa
2010–2013 – Kompleksowa konserwacja zabytkowych organów Andreasa Hildebrandta, obejmująca instrument i prospekt organowy.
Świątynia, która opowiada historię
Ponad siedem wieków dziejów kościoła św. Bartłomieja to historia ludzi, którzy go budowali, odbudowywali i otaczali troską. Każda epoka pozostawiła tutaj swój ślad – od gotyckich murów, przez barokowy ołtarz i ambonę, po wyjątkowe organy.
Dziś kościół św. Bartłomieja pozostaje nie tylko miejscem modlitwy, ale również cennym świadectwem historii Pasłęka i jego wielowiekowego dziedzictwa.
Opracowanie na podstawie materiału historycznego Pawła Freusa „Kościół par. pw. św. Bartłomieja w Pasłęku – Kalendarium”. Wybrane daty i wydarzenia mają charakter przybliżony, zgodnie z ustaleniami zawartymi w opracowaniu.
Bibliografia:
Opracowania niepublikowane:
Karta ewidencyjna 1959: Pasłęk. Kościół p.w. Św. Bartłomieja, karta ewidencyjna [zabytków architektury i budownictwa (Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie)], opracowanie autorskie, listopad 1959, archiwum NID
Karta ewidencyjna 1978: Pasłęk. Kościół filialny p.w św. Bartłomieja, karta ewidencyjna [zabytków architektury i budownictwa (Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie)], opracowała B. Janiszewska, grudzień 1978, archiwum NID
Karta ewidencyjna 1998: Pasłęk. Kościół pw. św. Bartłomieja, karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa (Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie), opracował(a) A. Milkiewicz, wrzesień-listopad 1998, archiwum NID
Karta ewidencyjna 2009: Pasłęk. Kościół parafialny p.w. św. Bartłomieja, karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa (Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie), opracowali Paulina Żukowska, Leszek Wawrykiewicz, wrzesień 2009, archiwum NID
Opracowania opublikowane:
Adamczyk 2026: Piotr Adamczyk, Pasłęk, pasłęczanie i mieszkańcy ziemi pasłęckiej w fotografii własnej 1945-1960, Pasłęk 2026 [mam foty]
Boetticher 1898: Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen. Heft 3: Die Bau- und Kunstdenkmäler des Oberlandes, Königsberg 1898
Chrzanowski 2013: Witold Chrzanowski, Moja pierwsza historia Pasłęka, Pasłęk 2013
Dehio 1952: Georg Dehio, Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler. Deutschordensland, München-Berlin 1952
Dehio 1993: Georg Dehio, Handbuch der Kunstdenkmäler. West- und Ostpreussen, München 1993
Hermann 2007: Christofer Herrmann, Mittelalterliche Architektur in Preussenland. Untersuchungen zur Frage der Kunstlandshaft und -Geographie, Petersberg 2007
Kropisz 2023: Danuta Kropisz, Pasłęk dziś: nasze miasto, moja opowieść, Elbląg [2023]
Panimasz 2006: Katarzyna Panimasz, Perły architektury sakralnej, „Magazyn Elbląski”, 6: 2006, nr 2, s. 26-28
Pasłęk 1997: Pasłęk: z dziejów miasta i okolic: 1297-1997, red. nauk. Józef Włodarski, Pasłęk 1997
Organy 2013: Organy Andreasa Hildebrandta w kościele św. Bartłomieja w Pasłęku. Dzieje i konserwacja, red. Teresa Piech, Martin Rost, Krzysztof Urbaniak, Kraków 2013
Rodzewicz 1998: ks. Wiesław Rodzewicz, Z dalszej i bliższej przeszłości, [w:] Pasłęk - 700-lecie: ludzie, religia, historia, pod red. Wiesława Rodzewicza, Józefa Włodarskiego, Pasłęk 1998, s. 148-156
Rodzewicz, Włodarski 1993: Ks. Wiesław Rodzewicz, Józef Włodarski, Pasłęk: Wędrówki po przeszłości, Pasłęk 1993
Rzempołuch 1991: Andrzej Rzempołuch, Kościoły na Warmii, Mazurach i Powiślu, Olsztyn 1991
Schmid 1941: Bernhard Schmid, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Ordenzeit in Preussen, Bd. 2: Pomesanien, das Oberland und das Grosse Werder, Marienburg 1941
Ulbrich 1926-1929: Anton Ulbrich, Geschichte der Bildhauerkunst in Ostpreussen vom Ausgang des 16. bis in die 2. Hälfte des 19. Jahrhunderts, Bd. 1-2, Königsberg in Pr. 1926-1929
Urbaniak, Krzysztof, Master of Gdańsk, w: „Choir and Organ”, May 2020, London 2020, ISSN 0968-7262, s. 19-22@
Włodarski 1998: Józef Włodarski, Z dziejów parafii ewangelickiej w Pasłęku, [w:] Pasłęk - 700-lecie: ludzie, religia, historia, pod red. Wiesława Rodzewicza, Józefa Włodarskiego, Pasłęk 1998, s. 60-72
Komentarze